«رورتی و منتقداناش» (بلکول، ۲۰۰۰) در قالب مجموعهای با عنوان «فیلسوفان و منتقدانشان» منتشر شده، از این مجموعه تا کنون مجلداتی دربارهی فیلسوفانی چون جان سرل، دنیل دنت، نوآم چامسکی، پیتر سینگر، و رونالد دورکین و … انتشار یافته است. طرح مجموعه در واقع مبتنی بر گردآوری مقالاتی از فیلسوفان ناقد یک فیلسوف به همراه پاسخهای آن فیلسوف به انتقادهای مطرحشده است، یعنی یک مجموعه مقالات مکالمهای. به نظر میرسد، این ایده در ادامهی «مجموعه مقالات انتقادی» (Critical Reader) مطرح شده باشد که انتشارات بلکول در دهههای هشتاد و نود دنبال میکرد — خود من یکی از مجلدات آن مجموعه، «فوکو در بوتهی نقد»، را چند سال پیش ترجمه کردهام که بهنظرم مجموعهی مهمی بود.
اما «رورتی و منتقداناش»: ویراستار کتاب رابرت برندام، استاد فلسفه، است و دکترایاش دربارهی پراگماتیسم و فلسفهی زبان را به راهنمایی استادش ریچارد رورتی از دانشگاه پرینستون گرفته (رورتی در مصاحبهای، در پاسخ به این که جایگاه او و دونالد دیویدسون و هیلاری پاتنام در فلسفهی زبان پسا – کواینی کجا است، میگوید که خودش و پاتنام را پیرو دیویدسون و پیگیر کار او میداند، معتقد است که خودش و پاتنام دستاورد خیرهکنندهای در این مبحث نداشتهاند، و این دیویدسون و برندام بودهاند که آثار اصیلی در این عرصه خلق کردهاند). کتاب شامل یک مقدمه از برندام، یک مقاله از خود رورتی، و دوازده مقاله از دوازده فیلسوف (از جمله خود برندام) به همراه پاسخهای رورتی به تکتک آن دوازده تا است. فهرست مندرجات به این شرح است:
مقدمه (رابرت برندام)
عمومیت و حقیقت (ریچارد رورتی)
چرخش پراگماتیک ریچارد رورتی (یورگن هابرماس)
اعادهی حیثیت از حقیقت (دونالد دیویدسون)
دیدگاه ریچارد رورتی در باب واقعیت و توجیه (هیلاری پاتنام)
قضیهی رورتها (دنیل دنت)
بهسوی اعادهی حیثیت از عینیت (جان مکداول)
خواندن رورتی: پراگماتیسم و پیآمدهای آن (ژاک بوورسی)
واژگانهای پراگماتیسم: همنهادسازی طبیعتباوری و تاریخنگری (رابرت برندام)
شناختشناسی و آینهی طبیعت (مایکل ویلیامز)
شناختشناسی چه بود؟ (بری آلن)
آیا حقیقت هدف پژوهش است؟ (عقیل بیلگرامی)
آزادی، قساوت، و حقیقت: رورتی در برابر اورول (جیمز کاننت)
فلسفهی ذهن پسا – هستیشناختی: رورتی در برابر دیویدسون (بیورن رامبرگ)
آنطور که پیدا است، مجموعه عمدتا” (اگر نه صرفا”) به آن بخشی از اندیشهی رورتی اختصاص یافته که به فلسفهی زبان در سنت تحلیلی انگلیسی – آمریکایی مربوط میشود و بنابراین مشخصن به اثر بنیانشکن او «فلسفه و آینهی طبیعت» (۱۹۷۹) ارجاع دارد و همچنین به پارهای از مقالاتی که در دههی هشتاد نوشته (و عمدتا” در جلد اول مجموعه مقالات فلسفیاش «عینیت، نسبینگری، و حقیقت»، ۱۹۹۱، گرد آمدهاند) و تا حدودی هم به مجلد مشهوری که رورتی با عنوان «چرخش زبانشناختی» (۱۹۶۷) مدون کرد و مقدمهی مهمی بر آن نوشت. مفاهیمی که در این مجموعه مورد بحث قرار گرفتهاند اصطلاحاتی انتزاعی از قبیل حقیقت یا صدق (truth)، شناختشناسی یا معرفتشناسی (epistemology)، عینیت (objectivity)، واقعیت (reality)، و توجیه (justification) اند و مقالات مجموعه هم عمدتا” جایگاه رورتی در فلسفهی تحلیلی (یا به تعبیر خودش، پسا – تحلیلی) را به بحث میگذارند و از مواضع فلسفی او علنا” و اکثرا” بهشدت انتقاد میکنند.
به هر حال، سوای مقالهی هابرماس، که تا حدودی از دیگر علایق رورتی هم بحث میکند، در هیچیک از مقالات این مجموعه از دادوستدهای فکری و مکالمات مکتوب رورتی با متفکرانی چون هایدگر، دریدا، فوکو، هگل، نیچه، دیویی، جیمز، خود هابرماس، یا حتا ویتگنشتاین بهطور مشروح، و گاه حتا بهاجمال، بحث نمیشود – در کل از آن آثار و دیدگاههایی که رورتی را بهطرز بهتانگیزی بدنام و بلندآوازه کردهاند (دفاعیات او از نوپراگماتیسم، نامانگاری، بنیانستیزی، لیبرالیسم سیاسی، دموکراسی پسا - فلسفی، فرهنگ دموکراتیک آمریکایی، و …) چندان نشانی نیست. پس، روی هم رفته، برای خواندن این مجموعه بیش از آشنایی با فیلسوفان نامبرده، باید باید فیلسوفان تحلیلی، از راسل و کارناپ گرفته تا تارسکی و کواین، را شناخت و البته تا حدودی هم با پیشینیهی پراگماتیسم آمریکایی آشنا بود. با این همه، مقالهی جیمز کاننت، که طولانیترین مقالهی این مجموعه هم هست، و همچنین مقالهی رامبرگ، در مقام مقایسه، جذابیت مضاعفی دارند.
جالب این که اغلب مولفان مجموعه از یک طرف با رورتی بحث میکنند و از یک طرف با همدیگر، یعنی در نقد رورتی یا در نقد ناقدان او از مقالات یکدیگر بههماندازهی دیدگاههای یکدیگر وام میگیرند و رورتی هم در پاسخهایاش همین رویه را ادامه میدهد، رویهای که منطقی دارد: همهمه نیست، مکالمه است.